مقدمه ای بر سکولاریسم :

واژه سکولار در سال 1846 توسط جورج یاکوب هالی اوک ابداع شد ، این واژه در زبان لاتین به معنای ” این جهانی ” ، “دنیوی” و متضاد با “دینی” یا “روحانی” است.

استدلال ها برای قبول سکولاریسم بسیار گسترده است.در لائیتیسه اروپایی اشاره شده است که سکولاریسم یک جنبش به سوی مدرنیته و فاصله گرفتن از ارزش های دینی است . از طرفی برخی استدلال میکنند که سکولاریسم در امریکا بیشتر به حفظ دین از حکومت پرداخته است و در زمینه اجتماعی کم کار تر بوده است.از آن جایی که سکولاریسم در موارد مختلفی به کار میرود معانی مختلفی نیز به خود گرفته است.فلسفه سکولاریسم بر این پایه بنا نهاده شده است که زندگی با در نظر گرفتن ارزش ها پسندیده است و دنیا را با استفاده از دلیل و منطق ، بدون استفاده از تعاریفی مانند خدا یا خدایان و یا هر نیروی ماوراء طبیعی دیگری ، بهتر میتوان توضیح داد.

هالی کوب معتقد بود که دولت باید در خدمت نیازهای بالفعل و کنونی طبقه کارگر و مستمندان باشد و نه نیاز های حیات اخروی و ارواح آنان . وی واژه سکولاریسم را برای توصیغ جمله ریز به کار برد :

” عقیده ای که صرفا به پرسشها و مسائلی میپردازد که به محک تجربه زندگی این جهانی آزمودنی هستند”

پس همانگونه که از توصیف این کلمه و اعتقاد هالی کوب روشن است ، سکولاریسم مخالفت صریح و روشن با دین را در بر ندارد. البته این ایده با بسیاری از دولت های باور دینی زمان وی مانند کسیحیت دوران هالی کوب سر سازش نداشت.

در حکومت معنای سکولاریسم ، عدم دخالت باورهای مذهبی در امر حکومت است

سکولاریسم به عنوان یک جنبش سیاسی و اجتماعی :

نمونه برجسته جدایی تام و تمام قلمرو دین و دولت تصویب قانون لائیسیته در فرانسه بود که در سال 1905 به تصویب رسید.در سراسر تاریخ سکولاریسم این مفهوم حاکی از میل به تاسیس یک حیطه خود نهاد سیاسی و اجتماعی بوده که ناتورالیست یا طبیعت گرا ، ماتریالیست یا ماده گرا میباشد. قلمروی که مافوق قلمرو دین که تحت سیطره ماوراء طبیعت و ایمان است.

به طور سنتی در کشور های مسیحی دولت را شر لازم میدانستند که برای برقراری نظم عمومی بدان نیاز داریم . اصولا دولت نهادی شمرده میشد در خدمت حکام فاسدی که مردم را از وظایف مهم خود نسبت به کلیسا باز میدارند. بر خلاف دولت ، کلیسا را نهادی مقدس میپنداشتند که دولت باید تابع آن باشد اگرچه دولت میتواند مسئول حفظ نظم عمومی باشئ اما مسئولیت مهمتر به عده کلیسا بود که مسئوال ارواح مردم و حیات اخروی آنها بود .

در خلال قرون وسطی * این نگرش کم کم تغییر کرد ، نگرش جدید معتقد بود که دولت معتمد خداست زیرا کار دولت چنان است که شرایط اجتماعی را فراهم میکند تا رستگاری اخروی مردم میسر شود در این نگرش نیز دولت مادون کلیسا بود اما دیگر کارکرد دولت منفی محسوب نمیشد.

* قرون وسطی یا سده‌های میانه ، نام یکی از چهار دوره‌ای است که برای تقسیم بندی تاریخ اروپا استفاده می‌شود. این چهار دوره عبارت بودند از دوران کلاسیک باستان، قرون وسطی، عصر نوزائی (رنسانس) و دوران جدید یا مدرن که از ۱۶۰۰ میلادی شروع می‌شود. معمولاً قرون وسطی را از پایان امپراتوری رم در قرن پنجم میلادی تا سقوط قسطنطنیه توسط دولت عثمانی و پایان امپراتوری رم شرقی (یا بیزانس) در ۱۴۵۳ در نظر می‌گیرند .

قرون وسطی در تاریخ اروپای غربی یکی از مهم‌ترین مراحل تاریخی است که از 400 میلادی تا 1400 میلادی را در بر می‌گیرد. در بعضی از موارد از قرون تیره یا Dark age یاد می‌شود که از ویژگی‌های آن تاریک اندیشی، اختناق و حاکمیت اولیاء و اصحاب دین در مناسب مختلف است. در این دوران دین به عنوان یک مکتب کلی بر تمام جامعه سیطره انداخته و هیچ حرکتی خارج از این مساله قابل تبیین نیست. دین نوعی اقتدار همه گیر دارد و حوزه سیاست، اقتصاد، جامعه و فرهنگ و افراد را تحت نظارت و کنترل دقیق خود دارد .

این نگرش اصلاح شده هم با شکل گیری رنسانس در ایتالیا تغییر کرد . رنسانس انقلاب فکری و عملی ای پدید آورد که دامنه آن در سراسر اروپا را فرا گرفت . از همان ابتدای عصر رنسانس افرادی معتقد بودند که حاکمان دنیوی حق و وظیفه دارند که فارغ از هرگونه نیاز به کلیسا حکومت کنند. این دیدگاه تا پایان قرون وسطی فراگیر نشد رویگردانی از نگرش های قبلی با نوشته و اعتقادات فیلسوفان به قطعیت نرسید بلکه پیامدهای اعمال مسیحیان متعصب عامل آن بود.اعتقادات گذشته در خلال جنگ های مذهبی زایل شد . در پی جنگ هایی که در پی اصلاحات پروتستانی رخ داد و به دلیل اختلاف بر سر آموزه های درست مسیحی دولت های مسیحی دست به کشتار یکدیگر زدند و این باعث شد به زودی مردم یافتند که باید میان مسیحیت از یک سو و فرهنگ از سوی دیگر نوعی جدایی ایجاد کنند .

دین در یک جامعه سکولار :

دغدغه های مخالفان سکولاریسم نقش دین و یا به بیان بهتر حذف دین در دولت های سکولاریسم (سکولاریزاسیون) است. اینان استدلال میکنند که دین مهم تر از آن است که به این ترتیب از گردونه خارج شود.

اغلب این باور از سکولار برداشت میشود که سکولار ها می خواهند دین را منحصر به زندگی خصوصی کنند و آن را از حیات عمومی بیرون کنند که این گونه تصور را ایجاد میکند که سکولار ها نمیخواهند هیچ کس در ملاء عام از دین سخن گفته شود. اگر چه ممکن است برخی از سکولار ها این نظر را داشته باشند اما کلیت آن اشتباه است.برای رد این استدلال توجه به این نکته لازم است که در نظر سکولار ها خصوصی بودن دین به همان معنای خصوصی بودن وضعیت حساب بانکی افراد نیست.تمایل به کنار گذاشتن دین از حمایت عمومی مستلزم حذف دین از انظار عمومی نیست بلکه مستلزم حذف خمایت دولتی از دین است .تمایل به خصوصی نگه کردن دین به معنای مخفی کردن آن نیست بلکه شخصی و در اختیار نگه داشتن آن است.پس همانگونه که میبینیم در رون سکولاریزاسیون یا فلسفه سکولاریسم به هیچ وجه مستلزم مرگ دین نیست . اما در مورد نقش دین در جامعه سکولارها ارزیابی های متفاوتی دارند.بسیاری سرسختانه معتقد بر آن هستند که شر دین بیشتر از خیر آن است و این گروه به زوال دین در جامعه امید دارند. اما بسیاری دیگر از سکولارها هم از حفظ نقش دین در حیات اجتماعی و اخلاقی مومنان راضی هستند و حامی بنیاد های خیریه دینی و تلاش های اجتماعی این بنیاد ها برای کاهش فقر و رنج هستند.

جداشدن نهاد دین و دولت در طی فرایند سکولاریزاسیون بدین معنا است که موسسات خاص سیاسی که تحت کنترل دولت هستند از سیطره مستقیم یا غیر مستقیم دین رها میشوند که این بدین معنا نیست که پس از سکولاریزاسیون نهاد های دینی دیگر نمیتواند در مورد مسادل عمومی و سیاسی حرفی بزند بلکه بدین معناست که دیدگاه های نهاد های دینی دیگر نباید بر جامعه تحمیل شود و یا مبنای سیاستگذاری های عمومی قرار گیرد . در عمل دولت باید تا حد امکان نسبت به عقاید گوناگون و متفاوت دینی بی طرف بماند و نه مجری آنها باشد . نه مانع آنها . جدایی دین از سیاست در امریکا و لائیتیسه در فرانسه به طور گسترده ای بر پایه سکولاریسم رخ داده است. جدایی دین و دلت در شرق هم در هند از دوران کهن ریشه دارد و دولت نوین هند نیز بر پایه این ارزش ها تشکیل گرفته است و تا حدودی هم موفق بوده است.

البته بین لائیتیسه و سکولاریسم تفاوت وجود دارد ، لائیتیسه یک نظریه سیاسی است که طبق آن دین از سیاست جداست و این نظریه هم با هدف آزادی افزایش آزادی های دینی ارائه شده است در حالی که در سکولاریسم با هدف زدودن ایمان از زندگی جاری مردم معرفی شده است. با این وجود گاهی اوقات اصطلاحات سکولاریسم و سکولاریته به معنای لائیتیسه به کار میروند و فردی که به مکتب لائیتیسه اعتقاد دارد لائیک میگوند.

لائیک ها بر این باور هستند که این اصطلاح به معنای رهایی از دین است و دولت در برابر نظریات مذهبی هیچ گونه موضعی نمیگیرد و افراد مذهبی مانند افراد دیگر جامعه هستند، بنابراین فعالیت های دینی باید در چارچوب قانون همانند دیگر فعالیت ها صورت گیرد و امری فراقانونی نیست .البته میتوان گفت که این باور خود دلیلی بر درست بودن نظریه لائیک ها میباشد چرا که طبق استدلال مربوطه باید دین و سیاست از هم جدا شود اما از طرفی دیگر دین را محدود به قانون میکنند و قانون رکن اساسی در سیاست یک حکوکت میباشد پس همانگونه که روشن است دوباره دین و سیاست به هم پیوند داده شده اند اما با این فرق که برای سیاست این حق را نهاده اند که دین را محدود کنند که این به معنای جدایی دین از سیاست نیست بلکه به معنای برتری سیاست بر دین است ( و یا حتی نه تساوی ).

منتقدان نسخه ترکی لائیتیسه و ممنوعیت حجاب در فرانسه * استدلال میکنند که این ایدئولوژی ضد مذهب است و در عمل از آزادی های دینی میکاهد و نقدآنها هم درست است چراکه این دولت ها بر پایه سکولاریسم و لائیتیسه شکل گرفته اند و طبق فلسفه سکولاریسم نباید آزادی های دینی دستخوش تصمیمات سیاسی شود یعنی همانگونه که دین در سیاست نباید دخالت کند سیاست نیز نباید در دین دخالت کند و ازادی های آن را محدود کند اما در عمل اینگونه نیست .

در یک جامعه سکولار ، رهایی از تسلط دین و رهبران دینی ممکن است . هیچکس مقید نمی شود که تابع دین یا ارزش های دینی باشد مگر آن که خودش چیزی را انتخاب کرده باشد . در چنین جامعه های رهبران دینی کاملا حق دارند که از امکان وقوع چنین وضعی نا خشنود باشنداما مخالفت آنها با سکولار ها حاوی چندین خطا است . آنها به جای اینکه مسئولیت چنین مخمصه ای را به گردن سکولار ها بیاندازند و به انها حمله کنند باید به برسی این بپردازند که چرا مردم میتوانند از دین روی برگردان شوند ؟

اشتباه دیگر آن است که دین مداران اعتقاد دارند که با اتکا به انتخاب فردی و اختیاری مردم نمیتوانند حمایت متولیان دین را بدست آورد پس باید دین را با اجبار عمومی به مردم تحمیل کرد و این باور که امروزه در بین دولت مردان ایرانی که همگی از دین مداران نیز میباشند رواج دارد و این اعتقاد نظر سکولار ها را تائید میکند که دینی که به اجبار به مردم تحمیل شود خود فاقد ارزش است و برای رسیدن به خیر عمومی دین اصلا ضرورتی ندارد.

* مسلمان فرانسه به عنوان بزرگترین جامعه مسلمان اروپا، از سال ۲۰۰۴ به موجب تصویب قانونی از داشتن حجاب در مدارس دولتی منع شدند . قانون شماره ۲۲۸ ـ ۲۰۰۴ ، ۱۵ مارس ۲۰۰۴ دولت فرانسه، که تحت طرح ممنوعیت اسفاده از نشانه‌های مذهبی در مدرسه‌های فرانسه از جانب دولت این کشور است که با تصویب آن، استفاده از حجاب اسلامی در مدارس فرانسه رسماً غیرقانونی شد. پیش از آن نیز اغلب مدارس فرانسه بسختی به دانش آموزان خود اجازه می‌دادند با پوشش اسلامی در کلاس‌های خود حاضر شوند . چنین ممنوعیتی مستقیماً با مفاد مربوط به آزادی ادیان که در اعلامیه جهانی حقوق بشر سازمان ملل مصوب سال ۱۹۴۸ و نیز کنوانسیون حفاظت از حقوق بشر و آزادی‏‌های اساسی اروپا مصوب سال ۱۹۵۰ درج شده، تضاد دارد .

با بازبینی در روند پیروزی سکولاریسم در غرب و توجه به این نکته که دین مداران که خود سرسخت ترین مخالفان سکولاریسم بودند عامل اصلی محبوبیت آن در بین مردم شدند ، بیم آن میرود که در آینده ای نه چندان دور این اندیشه نیز به خاطر اجبار و اعمال فشار برای قبولاندن دین به مردم و قداست دادن های بیمورد به امور دولتی که باعث غیر غابل انتقاد کردن آنها میشود ، در بین مردم ایران نیز محبوبیت پیدا کند .دین زدگی برای پیروان دین زمانی ایجاد میشود که نتوانند بر نحوه اجرای دین انتقاد وارد کنند و حکام را در ازای اشتباه و یا برای ارائه پاسخ مورد سئوال قرار دهند. پس زمانی که نمی توان بر عامل اجرای حکم اشکال گرفت ،و یا نتیجه ای از انتقاد بر مجریان نمیبینند به ناچار و طی زمان اشکال را بر اصل حکم وارد میکنند ، هرچند که حکم درست و مقدس باشد.

پیوند دین و سیاست در ایران :

پیوند دین وسیاست در ایران پیشینه کهن دارد . در زمان هخامنشیان ، کوروش بزرگ خود را صاحب فر و حکومت خویش را از این رو منشاء یافته از اهورامزدا میدانست. در دوران صفوی هم شاه هم رئیس دولت و هم رهبر دینی بود . در دوره مشروطعیت ، قانون اساسی مشروطه به سال 1906 نیز سلطنت را موهبتی خدادادی دانست و در زمان حکومت پهلوی هم مقام شاهنشاهی مقام سایه خدا بر روی زمین نامیده میشد اما حکومت توسط روحانیت در ایران امروز پدیده تازه ای است.

امام خمینی بنیانگذار جمهری اسلامی ایران جزء سرسخت ترین مخالفان جدایی دین از سیاست بودند و این پدیده را اسلام امریکائی نامیدند.

جدایی ناپذیر بودن دین از سیاست در حقیقت از ارکان کنونی نظام جمهوری اسلامی ایران است و امروز از میان 192 عضو سازمان ملل متحد ایران تنها کشوری است در جهان که مبنای آن دین سالاری است.

انتقاداتی بر سکولاریسم :

یکی از رایج ترین نقد های وارد شده بر سکولاریسم به عنوان یک فلسفه ، انتقاد از تاکید آن بر زندگی این جهانی به جای حیات اخروی یا وضعیت روح بشر است . سکولار ها لزوما حیات مادی را منکر نیستند اما حیات اخروی را دارای هیچ موقعیت ممتازی نیز نمیداند. در حقیقت این نکته را که اگر حیاتی در آینده همچنان در آینده در انتظار ما باشد ، ما هیچ از آن نمیدانیم پس هیچ دلیلی مهم هم وجود ندارد که دلمشغول آن باشیم چون نمیدانیم اصلا خدا وجود دارد و همچنین روح ، بهشت و یا حیات اخروی پس این باورها نمیتواند انگیزه های مادی و معنوی را ناکافی و حتی نامناسب برای بهبودی زندگی انسان میداند.

اما چه منتقدان سکولاریسم یا این نقد بر حق باشد یا بر خطا ، این نقد منصفانه ای است بر سکولاریسم به عنوان یک ایده شخصی اما هنگامی که سکولاریسم را به عنوان یک فلسفه سیاسی و اجتماعی در نظر بگیریم دیگر این نقد منصفانه نیست زیرا صرف درست بودن آموزه های یک دین دلیلی بر سیطره آن بر همه شهروندان و حمایت دولتی و در بدترین حالت اعمال زور دولتی برای رواج آن در یک جامعه نمیباشد.

نقد دیگر وارد شده بر سکولاریسم ، ایرادی است که فرایند سکولاریزاسیون موجب میشود مردم از ریشه های دینی و فرهنگی خود بیگانه شوند چراکه آنها کمتر مجال میابند تا سنت های دینی و آموزه های فرهنگی را بیاموزند . این استدلال ، استدلالی درست ، جالب اما بی ثمر است چرا که مردم قرن حاضر نیز در کشورهای غربی بسیار کمتر از مردم قرن 19 درباره مسیحیت و سنت های دینی اطلاع دارند و این واقعیت از منظر تعلیمی حقیقتی تلخ است و جای تاسف دارد اما نمی تواند یک استدلال سیاسی و اجتماعی محسوب شود . چرا که مردم از تاریخ یونان باستان و یا فرهنگ رومی که تمدن و فرهنگ های موثر در شکل گیری فرهنگ پیشرفته حال حاضر غرب میباشد ، نسبت به گذشته اطلاع دارند اما این نادانی و جهل باعث نمیشود که ارزش های یونان باستان و یا رومی را وارد نظام سیاسی و نهاد های فرهنگی مان کنیم. پس فقدان معلومات مردم از ارزش ها و فرهنگ های گذشته دلیلی بر وارد کردن آن به نظام سیاسی و اجتماعی روز نمیشود.

اسلام و سکولاریسم :

شیخ سلمان * در کتاب اسلام و سکولاریسم * هیچ جایی برای سکولاریسم در اسلام نمی بیند و آنرا برای مسلمانان غیر قابل استفاده میداند . شیخ سلمان استدلال میکند که سکولاریسم در طبیعی ترین شکل خود با پایه های اصلی یکتا پرستی منافات دارد.اما با این وجود در پی این سئوال میگردد که چرا سکولاریسم در جامعه اسلامی وجود دارد و آیا این تمکان وجود دارد که یک مسلمان سکولاریسم را بپذیرد یا خیر.

شیخ سلمان استدلال خود را با توصیف اسلام و مساجد و مقایسه ان با مسیحیت و کلیسا بیان میکند.به بیان وی در اسلام مساجد جایی تنها برای عبادت بندگان نیست و مسلمان تنها برای عبادت به خدا به مساجد نمی آید ، بلکه جایی برای راهنمایی و تعلیم مردم به سمت خوبی ها و حل مشکلات روز جامعه است .برای یک فرد مسلمان اثر مسجد در زمانی که مساجد رابه قصد خانه ترک میکند به صورت عینی در رفتار شخصی و اجتماعی آن مشهود است. وقتی مسلمانان در مساجد به کلام خدا گوش میدهند این سخنان بر تمامی وجوه زندگی آن تاثیر میگذارد .

وی به دو دلیل جایی برای ادعای خود می آورد :

اول آنکه اسلام دینی است که برای تکمیل دین های قبلی از طرف خداوند فرستاده شده است و دین کاملی است به طوری که تمامی ابعاد زندگی میردم اعم از فردی و اجتماعی را پوشش میدهد.با اشاره به آیات 38 و 39 سوره شعرا بیان میکند که به گفته خداوند از هیچ چیزی در قران چشم پوشی نشده است و قران کتابی است که خداوند همه چیز را در آن توضیح داده است.

* شیخ سلمان متولد 21 اکتبر سال 1974 ولیعد و معاون وزیر دفاع عریستان سعودی است که پس از پایان دبیرستان در بحرین به امریکا رفت و مدرک هنر خود را در سال 1992 از دانشگاه واشنگتن دی سی اخذ کرد . وی در سال 1994 موفق به کسب مدرک فوق لیسانس فلسفه و تاریخ از دانشگاه کمبریج انگلستان شد . شیخ سلمان همچنین دارای مدرک دکتری افتخاری از اکادمی ورزش ایالات متحده میباشد.

Islam and Secularism by Sheikh Selman*

دلیل دوم را هم در تاریخ اسلام جستجو میکند . با مرور تاریخ اسلام و مقایسه آن با رویداد ها در غرب به نکوهش کلیسا و مقایسه ان با مساجد میپردازد.وی خاطر نشان میشود در حالی که در طول تاریخ اسلام هیچ مثالی از سرکوب علم و علما وجود ندارد در کلیساها علما و دانشمندان را به مرگ و شکنجه محکوم میکردند . در حالی که اسلام مردم را به عدالت و برابری و جستجوی علم و دانش ترقیب میکند روحانیون در کلیسا با چشم پوشی از غارت مردم توسط دولت و چه بسا خود اهل کلیسا ، سکوت میکردند و این گونه مقام مساجد را بالاتر از کلیسا میداند .شیخ سلمان استدلال خود را با این نکته به پایان میرساند که دین اسلام اولین و تنها دینی است که بر اساس ” اقرا بسم ربک الذی خلق “ یعنی بخوان به نام خدایی که تو را آفرید بنا نهاده شده است . بعنی بر اساس تعلیم ، تعلم ، خواندن و آموزش . پس از آنجا که سکولاریسم در بلاد های اسلامی پذیرفته شده نیست وی معتقد است که سکولارها با سعی در بازی با کلمات و بیان معانی مختلفی از سکولاریسم راهی برای ورود آن به کشور های اسلامی باز کند که مثل آن مانند مثل کسی است که چهره اصلی خود را گم کرده است و هزار چهره جدیدی برای خود ساخته است پس هرگز چهره اصلی آن قابل باور نخواهد بود .

میتوان استدلال شیخ سلمان را اینگونه خلاصه کرد که نیاز جدایی دین و سیاست به دلیل نقص های کلیسا در غرب احساس شد چراکه کلیسا عامل سرکوب دانشمندان بود و همچنین دولت های وابسته به کلیسا دولت های فاسد و زور گویی بودند ،پس میتوان به مردم حق داد که خواستار جدایی دولت و سیاست از دین باشد اما برای مسلمانان که مساجد نمادی از خوبی و سعادت مردمان است دلیلی برای جدایی دین از سیاست وجود ندارد .

نظریه عبدالکریم سروش و نقد های وارد شده بر آن :

عبدالکریم سروش * در کتاب خود * درباره سکولاریسم مینویسد در عصر جدید ، سکولاریسم به معنای کنار گذاشتن آگاهانه دین از صفحه معیشت و سیاست معرفی شده است . حکومت سکولار ، حکومتی است که با دین ضدیت ندارد ، اما دین را نه مبنای مسروعیت خود قرار میدهید و نه مبنای عقل . اینگونه که میگویند سکولاریسم ضد مذهب نیست سخنی درست است امل بد تر از ضد مذهب است برای اینکه رقیب و جانشین مذهب است و سکولاریسم به این معنا جای دین را پر کرده است . سکولاریسم انگیزه برای عمل به شما میدهد ، اما انگیزه ای که دیگر احتیاجی به دین باقی نمیگذارد و به اندیشه شما رنگ دنیوی میزند به طوری که رنگ دینی را از آن میزداید.

در آخرهم سروش سکولاریسم را اینگونه ترجمه میکند :

سکولاریسم چیزی نیست جز علمی و عقلانی شدن تدبیر اجتماع و علمانیت به معنای علمی بودن یا علمی شدن را باید دقیق ترین ترجمه سکولاریسم دانست .

اما نقدی که بر نظریه عبدالکریم سروش وارد شده است تکیه بر مفهوم دیگری از سکولاریسم دارد که به طور آگاهانه و یا نا آگاهانه از دید سروش پنهان مانده است . این جنبه دیگر این جهانی شدن دین نام دارد . در چنین تعریفی دیگر رقیب و جانشین بودن و یا بدتر از مذهب بودن به ان راه ندارد . بلکه در این تعریف صحبت از اصلاح و انطباق و امروزی شدن دین مطرح میشود .

* کتاب سنت و سکولاریسم – عبدالکریم سروش

* حسین حاج فرج دبّاغ (متولد ۱۳۲۴ خورشیدی) با نام مستعار عبدالکریم سروش روشنفکر دینی، نویسنده، شاعر و مترجم ایرانی است. او در سال‌های اخیر (از سال ۱۳۷۸) به تدریس در دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه هاروارد و دانشگاه پرینستون مشغول بوده‌است. او هم اکنون در دانشگاه جرج‌تاون در واشنگتن دی‌سی تدریس می‌کند. در سپتامبر ۲۰۰۷ در کنفرانس جهانی مولوی که به مدت سه روز در دانشگاه مریلند برگزار شد سخنرانی نموده‌است.

پس بدین سان عبد الکریم سروش معنا و مبنای سکولاریسم را به یکی از دامنه های آن فرو میکاهد. غیر دینی ، علمی ، عقلانی شدن همه چیز در عصر جدید ، از اندیشه و انگیزه ها تا معیشت و حکومت ان هم در یک تعبیر عقلانیت غربی .

سکولاریزاسیون در یکی از مبانی آن فرایند خود مختار شدن انسان غربی در این جهان و از جمله رهایی اش از قید و سلطه دین و کلیسا است . در این جنبه سکولاریسم ریشه در اندیشه روشنگری در نقد دین و در اعتراضات و مبارزات ضد روحانیت گرایی دارد.اما حتی در این دامنه غیر دینی و ضد دین سالاری سکولاریزاسیون به هیچ وجه به معنای علمانیت محض و دین زدایی نیست ( آنگونه که عبدالکریم سروش بیان میکند) بلکه به طور عمده به مفهوم نسخ امتیاز و اقتدارات کلیسا و صاحب منصبان دینی در زمینه های مختلف اجتماعی ، سیاسی و فرهنگی است .

دموکراسی اسلامی

همانطور که از بررسی نظریات و دیدگاه های مختلف برمی آید سکولاریسم میتواند برای ایران امروز ایده های مثبت و منفی ای در پی داشته باشد . از آنجا که اکثریت جمعیت ایران را اقلیم مسلمان تشکیل میدهند بهانه آزادی ادیان دیگر برای رواج سکولاریم در ایران نمیتواند دلیل قانع کننده ای باشد چرا که فرهنگ کلی یک جامعه را اکثریت مردم تشکیل میدهند از طرفی دیگر ایران به عنوان یک کشور اسلامی با جمعیت اکثریت مسلمان در مقایسه با کشورهای دیگر اسلامی و حتی در مواردی کشور های غیر مسلمان ، سهم کمتری از سلامت اسلامی را در سطح اجتماع دارد در صورتی که عملا به دلیل حمایت دولتی از دین اسلام و سرمایه گذاری در این زمینه نبایستی شاهد این ضعف باشیم. دلیل این را میتوان با کمک استدلال برخی از سکولار ها پیدا کرد . همانطور که اشاره شد دین اسلام که سراسر ارزش است و برای تمامی وجوه زندگی مردم جامعه چه فردی و چه اجتماعی حکم رانده است ، نیازی به جبر و اجبار برای رواج ندارد.

باید قبول کرد همانگونه که منع حجاب در فرانسه یا دانشگاههای ترکیه با شعار زدودن تبلیغ دین در جامعه ، برای افراد مسلمان ناراحت کننده و غیرقابل قبول است ، اجبار آن نیز با شعار سلامت اجتماعی برای افراد غیر مسلمان امری غریب و غیر قابل قبول میباشد.

همچنین به دلیل آنکه در برخی از مسائل اسلامی دیدگاه های متفاوتی نیز وجود دارد طرفداری دولتی از یک یا چند دیدگاه خاص نیز میتواند عامل انحراف از دین یا حتی دین زدگی باشد . همچنین دین زدگی زمانی رخ میدهد که در حکومت اسلامی که سران حکومتی را دین مداران تشکیل میدهند خطا کاری نفوذ پیدا کند و یا بر خطا کاری سرپوش گذاشته شود در چنین شرایطی است که بستری مناسب در جامعه برای رویگردانی از دین فراهم میشود و فلسفه هایی مانند لائیسیته یا سکولاریسم که خواهان جداشدن دین از سیاست هستند مورد حمایت مردم قرارمی گیرند.

در جامعه کنونی ایران این اتفاق خیلی دور از واقعیت در آینده ای نه چندان دور نخواهد بود مگر آنکه با حفظ اصل های نظام تصمیم به یکسری اصلاحات عملی زده شود. در حال حاضر زمینه برای یک حکومت ایده آل برای ایران بسیار فراهم است به طوری که در طول تاریخ و در میان دیگر کشورها این چنین نبوده است . از آنجایی که ایران تنها کشوری است که بر در سازمان ملل متحد بر پایه دین مداری بنا نهاده شده است وبرای این مهم هم هزینه های مادی و معنوی بسیار زیادی پرداخته شده، میتواند با به رسمیت شناختن تنها برخی از اصول و آزادی های فردی و اجتماعی در عمل ، به عنوان سالم ترین و موفق ترین حکومت ، قدرت خود را تحت عنوان دموکراسی اسلامی نشان دهد.